Lavendel: de plant achter linalool

Het begint met vluchtige moleculen. Ze laten het plantmateriaal los, mengen zich met de lucht en zijn daarna niet meer terug te halen. Wie er toch iets over wil vastleggen, moet die vluchtige fractie eerst apart nemen en vervolgens uit elkaar trekken.

Hoe een geur op papier belandt

Dat laatste is precies wat een analyse doet. De olie gaat als één mengsel het instrument in en komt eruit als een reeks afzonderlijke signalen. Elk signaal krijgt een naam en een aandeel. De geur zelf blijft in de lucht hangen. Op papier staat een lijst, en die lijst is het enige wat je later nog kunt nalezen.

Bij lavendelolie levert die lijst namen op die steeds terugkeren. Kamfer. Borneol. 1,8-cineool. Terpinen-4-ol. Lavandulylacetaat. Ocimeen. En beta-caryofylleen, dat er met een eigen aantekening bij staat, want dat is een sesquiterpeen. De andere zes namen dragen die aantekening niet. Wat de literatuur er in dezelfde adem bij zet: de verhoudingen tussen die bestanddelen zijn variabel. Geen vaste formule dus, maar een vaste bezetting met wisselende aandelen.

Linalool is de naam waarmee lavendel doorgaans wordt geïntroduceerd, en dat is te begrijpen. Eén molecuulnaam onthoud je makkelijker dan zeven. Alleen legt zo'n naam minder vast dan het lijkt. Hij zegt welke stof is aangetroffen, niet hoeveel, en niet uit welke plant of welke partij een flesje komt. Die twee vragen worden op een andere plek beantwoord.

Waarom de verhoudingen schuiven

Variabel betekent hier iets heel praktisch. Twee analyses kunnen dezelfde namen opleveren en toch andere getallen tonen. De namenlijst hoort bij de identiteit van de olie, de getallen bij één specifieke partij. Wie die twee door elkaar haalt, leest een soortkenmerk als een garantie.

Daarom is de opsomming hierboven bruikbaar als kader en niet als etiket. Voor een kader is het genoeg om te weten welke bestanddelen in beeld zijn. Voor een etiket zijn getallen nodig, en die komen uit een meting aan het materiaal dat daadwerkelijk in de fles is gegaan. Dat onderscheid loopt door dit hele onderwerp heen, van de botanische naam tot de aromatische fractie van andere planten.

Acht notities over plant en olie

1. Lavandula latifolia is de botanische naam die in de literatuur bij spijklavendel hoort. Twee Latijnse woorden, en daarmee ligt vast over welke plant het gaat. Handig, want volksnamen verschillen per streek en per markt, en een naam op een kraampje verwijst niet altijd naar dezelfde soort als de naam in een publicatie.
2. Het profiel van die soort loopt niet gelijk met dat van de lavendel uit het gangbare beeld. In de omschrijving gaan twee bestanddelen omhoog, kamfer en 1,8-cineool, en gaat één klasse omlaag: de esters. Drie richtingen, zonder dat er getallen aan vastzitten.
3. Kamfer staat in de analyse van lavendelolie als bestanddeel genoteerd, met een aandeel dat als variabel wordt omschreven. Dezelfde naam duikt daarmee twee keer op in dit onderwerp: in het algemene rijtje van de olie, en in de aparte omschrijving van spijklavendel, waar hij hoger uitvalt.
4. Borneol hoort bij dezelfde opsomming en krijgt geen apart getal mee. Wat het rijtje vastlegt, is welke stoffen bij een olie uit dit plantengeslacht in beeld zijn. Hoeveel er per partij van gemeten wordt, is een andere vraag, met een ander soort document als antwoord.
5. 1,8-cineool is de tweede naam die in twee rubrieken terugkomt. In de opsomming van lavendelolie staat hij tussen de andere bestanddelen, en in de omschrijving van Lavandula latifolia staat hij bij de twee die hoger liggen. Een dubbele vermelding, geen dubbele lading.
6. Terpinen-4-ol en lavandulylacetaat staan naast elkaar in het rijtje. De tweede is de ester van het stel, en dat maakt de vergelijking met spijklavendel concreet: bij die soort ligt juist het aandeel esters lager. Zo raakt één naam uit de opsomming aan het profiel van één soort.
7. Ocimeen sluit de reeks lichtere namen af. Opgenomen in de opsomming, zonder vast aandeel, omdat de verhoudingen per analyse verschillen. Voor wie op terpenen zoekt is dat typisch: het woord dekt een familie namen, en de exacte samenstelling hoort bij het materiaal, niet bij het woord.
8. Beta-caryofylleen staat er met zijn stofklasse bij: sesquiterpeen. Dat is de enige klasseaanduiding in deze opsomming. De zes andere namen worden alleen als bestanddeel genoemd, wat betekent dat er over hun verdere indeling op deze pagina niets vastligt.
9. De literatuur zet er één woord bij dat de rest relativeert: variabel. De bezetting van namen keert terug, de aandelen niet. Wie twee flesjes lavendelolie naast elkaar legt, kan dus op beide rapporten dezelfde opsomming aantreffen en toch andere getallen lezen.

Spijklavendel, een profiel apart

Meer kamfer, meer 1,8-cineool

Spijklavendel is de naam die in de literatuur bij Lavandula latifolia hoort, en het profiel van die soort wijkt op twee punten omhoog af. Kamfer ligt hoger. 1,8-cineool ook. Dat zijn richtingen, geen percentages, en die nuance is belangrijk. Een richting vertelt je hoe twee soorten zich tot elkaar verhouden in een beschrijving, niet wat er in een concrete partij is gemeten.

Daarom is de Latijnse naam hier het houvast en niet de handelsnaam. Op een markt of in een tuincentrum staat vaak één woord: lavendel. In een publicatie staan twee woorden, en die twee woorden houden de soorten uit elkaar. Wie een profiel uit een boek naast een fles uit een winkel legt, moet dus eerst nagaan of het over dezelfde soort gaat. Dat is geen detail voor specialisten. Het is het verschil tussen een omschrijving die klopt en een omschrijving die net over een andere plant gaat.

Waar de esters lager uitvallen

De derde afwijking loopt de andere kant op. Bij Lavandula latifolia ligt het aandeel esters lager. In de opsomming van lavendelolie staat één naam die tot die groep hoort, lavandulylacetaat, en daarmee wordt het abstracte woord ester ineens concreet: het gaat om een bestanddeel dat je op een analyserapport terugvindt.

Ook hier geldt de beperking van de bron. De omschrijving zegt lager, niet hoeveel lager. Er staat geen ondergrens, geen bovengrens en geen bereik. Wat je eruit meeneemt, is de vorm van het verschil: twee bestanddelen omhoog, één klasse omlaag, en verder een lijst met namen die bij beide gevallen dezelfde blijft. Wie meer wil weten dan de vorm van dat verschil, komt bij de meting terecht, en een meting hoort altijd bij één partij materiaal. Het soortprofiel en het partijrapport beantwoorden gewoon verschillende vragen.

Terpenen, hennep en een noemer uit 2011

Terpenen is het woord dat de aromatische fractie van een plant samenvat. Het is ook een van de zoektermen waarmee mensen bij hennep uitkomen, en daar begint de verwarring. Dezelfde stofnamen duiken op bij planten die botanisch niets met elkaar te maken hebben. Een molecuulnaam is geen familieband.

Bij cannabis is dat samenspel van stoffen in 2011 door Russo besproken [1]. Terpenen en cannabinoïden samen bepalen volgens die bespreking het karakter van een volledig plantextract, en dat samenspel bracht hij onder de noemer entourage [1]. Even belangrijk is de status die er in dezelfde publicatie bij hoort: een hypothese met een onderzoeksagenda, geen afgeronde conclusie [1]. Op dat punt is er sindsdien niets veranderd.

Die bespreking gaat over cannabis, niet over lavendel. Wat er wel uit over te nemen valt, is de manier van lezen. Een naam op een geurlijst zegt welke stof er is beschreven. Hoeveel ervan in een specifiek flesje zit, staat in de documentatie die bij die partij hoort, naast de productieroute. Superkritische CO2-extractie is daarvoor de gangbare term, en die term beschrijft hoe een extract is gewonnen. Niet wat de samenstelling ervan is.

Zoektermen als cbg olie, cbg druppels en cannabigerol olie horen bij cannabinoïden en niet bij een lavendelanalyse. Hetzelfde geldt voor het endocannabinoïde systeem: dat is het vocabulaire rond receptoren en lichaamseigen moleculen, en dat staat in een ander hoofdstuk dan een geurlijst. Juridische vragen lopen weer via een eigen dossier, waar zoektermen als cbd wetgeving naar verwijzen. Bij Cibdol staat per formule wat er in zit, met een analyse per charge erbij, en dat is de plek waar getallen horen te staan.

Van eau de cologne tot fougère

De ankerrol in eau de cologne

In de eau de cologne heeft lavendel een ankerrol. Dat is een compositorische aanduiding en geen scheikundige eigenschap: het zegt iets over de plaats die de parfumeur de grondstof geeft binnen een compositie. Anker betekent hier houvast, het punt waar de rest aan wordt opgehangen.

Interessant is wat die rol combineert met het gegeven uit de analyse. De parfumeur werkt met materiaal waarvan de verhoudingen per partij verschillen, terwijl de bezetting van namen wel terugkeert. De constante zit dus in de lijst, de variabele in de partij. Dat is precies de reden waarom in dit vak met monsters en met vaste leveranciers wordt gewerkt en niet alleen met een botanische naam op een orderbon. Een naam koopt geen samenstelling in.

Drie pijlers van één accord

Het fougère-accord rust op drie pijlers: lavendel, coumarine en een mossig-houtige basis. Drie bouwstenen, en lavendel is er één van. Het vertrekpunt van dat accord staat op naam van Fougère Royale van Houbigant, uit 1882. Een jaartal dat vastligt, in tegenstelling tot bijna alles wat met verhoudingen te maken heeft.

Sinds dat vertrekpunt is lavendel de basis gebleven van een groot deel van de mannenparfumerie. Doorlopend, niet als historische voetnoot. Dat is een van de weinige plekken waar dit onderwerp zich in decennia laat beschrijven zonder dat er een meetwaarde bij nodig is: een accord met drie pijlers, een jaartal en een rol die is blijven bestaan. Wat er ondertussen precies in de flessen zat, is een vraag voor de analyses van die flessen, niet voor de geschiedenis van het accord.

Vaststaand, variabel en open

Als je de gegevens over lavendel op één stapel legt, vallen ze in drie soorten uiteen. Er zijn dingen die vastliggen, zoals een Latijnse naam en een jaartal. Er zijn dingen die schuiven, zoals de aandelen van de bestanddelen in een olie. En er is iets wat open staat, namelijk de status van de bespreking uit 2011 [1].

Die driedeling is de handigste manier om zo'n onderwerp te lezen. Ze houdt je weg van de aanname dat een plantnaam een samenstelling belooft, en ze laat tegelijk zien welke gegevens je gewoon kunt overnemen. Hieronder staan ze gesorteerd op wat er precies mee vastligt.

• Vast: Lavandula latifolia als botanische naam voor spijklavendel. Twee woorden, één soort, ongeacht welke naam er in de handel gangbaar is.
• Beschrijvend: bij die soort staan kamfer en 1,8-cineool hoger genoteerd en de esters lager. Richtingen, zonder getallen erbij.
• Vast als lijst, variabel als getal: kamfer, borneol, 1,8-cineool, terpinen-4-ol, lavandulylacetaat, ocimeen en beta-caryofylleen, in wisselende verhoudingen.
• Enige klasseaanduiding: beta-caryofylleen staat er als sesquiterpeen bij. Voor de andere zes namen legt deze opsomming geen stofklasse vast.
• Gedateerd: 1882, Fougère Royale van Houbigant, als vertrekpunt van het accord met drie pijlers.
• Doorlopend: de ankerrol in de eau de cologne en de basisrol in een groot deel van de mannenparfumerie.
• Open: de bespreking van Russo uit 2011 over terpenen en cannabinoïden staat er als hypothese met een onderzoeksagenda, niet als afgeronde conclusie [1].
• Per partij: wat er in een flesje zit, staat in de analyse van die charge, naast de productieroute zoals CO2-extractie. Niet in een plantnaam en niet in een geurlijst.