Fytol: diterpeenalcohol uit bladgroen

Ongeveer 204 °C. Dat getal staat bij fytol in geurchemische naslagwerken, en er hoort meteen een voorbehoud bij: het is bepaald onder verlaagde druk, dus onder gedeeltelijk vacuüm, niet bij gewone atmosferische druk. Wie het cijfer zonder die voorwaarde doorgeeft, geeft iets anders door dan er gemeten is.

Fytol, in Nederlandse teksten ook geschreven als phytol, kom je vooral tegen in opsommingen van aromastoffen. Zulke lijsten beschrijven moleculen. Een chargerapport beschrijft een flesje. Twee soorten documenten, twee soorten uitspraken. Een naam in een geurlijst legt geen hoeveelheid vast, en een analyse per charge legt geen geurbeschrijving vast.

Dat onderscheid is de helft van dit onderwerp. De andere helft is de vraag welke gegevens er over de stof zelf op papier staan. Dat zijn er niet veel, en ze passen in een korte tabel.

Het dossier fytol in tabelvorm

Zeven regels. Eén ervan verwijst naar één publicatie uit 2011 [1], en één zegt wat er juist niet in onze papieren staat. Dat is de volle omvang van wat hier vastligt.

Waar de naam fytol op wijst

Namen in de scheikunde zijn afspraken, geen poëzie. In dat korte woord fytol zitten twee mededelingen. Het eerste deel verwijst naar plant, hetzelfde Griekse woord dat ook in fytochemie zit. De uitgang zegt iets over de bouw: op -ol eindigen de alcoholen, moleculen met een hydroxylgroep, een zuurstofatoom met een waterstofatoom eraan vast.

De volledige omschrijving is dus diterpeenalcohol. Diterpeen betekent: opgebouwd uit vier isopreeneenheden, samen twintig koolstofatomen. Monoterpenen hebben tien, sesquiterpenen vijftien, diterpenen twintig. Daardoor belandt fytol in geurlijsten tussen de terpenen en hoort het toch niet in dezelfde rij als de lichte monoterpenen. Zwaarder molecuul, ander getal bij het kookpunt, en een meetopstelling die zwaarder meeweegt.

Wat de naam niet vastlegt: geen gehalte, geen charge, geen geurbeschrijving. Een stofnaam is een adres, niet een inhoudsopgave.

Groen blad als vertrekpunt

Chlorofyl, bij ons bekender als bladgroen, geeft bladeren hun kleur. Aan dat molecuul zit een lange staart, en die staart is fytol. Breekt het bladgroen af, dan komt dat deel vrij. Vandaar dat de naam opduikt in besprekingen van gedroogd en verwerkt plantmateriaal, en niet uitsluitend bij hennep. Bladgroen zit in vrijwel elke groene plant. De naam fytol zegt dus niets over één plantensoort, en al helemaal niets over één oogst.

204 °C onder verlaagde druk

Een kookpunt is geen eigenschap die los in de lucht hangt. Het is de temperatuur waarbij een vloeistof bij een bepaalde druk overgaat in damp. Verlaag je de druk, dan daalt die temperatuur. Verhoog je de druk, dan stijgt hij. Zonder drukvermelding is een kookpunt daarom een half gegeven.

Bij fytol staat die voorwaarde er expliciet bij. De ongeveer 204 °C is een waarde onder verlaagde druk, dus onder gedeeltelijk vacuüm. Dat cijfer is niet één op één naast een getal te leggen dat bij gewone atmosferische druk is bepaald. Het is ook geen tweede schrijfwijze van dezelfde meting.

Dan het woordje ongeveer. Dat staat er omdat naslagwerken afronden en omdat opstellingen onderling kleine verschillen opleveren. Een afgerond getal is een leesafspraak, geen scherpe grens.

Gedeeltelijk vacuüm, kort uitgelegd

Gedeeltelijk vacuüm betekent: de druk in de kolf is lager dan de druk in de ruimte eromheen, maar niet nul. Bij zware moleculen is destilleren op die manier gebruikelijk, omdat er dan minder warmte nodig is om de stof over te krijgen. Het getal dat zo'n opstelling oplevert, hoort bij die opstelling. Neem je alleen het cijfer mee en laat je de voorwaarde weg, dan blijft het getal hetzelfde en verandert de mededeling. Precies daarom heeft die voorwaarde hierboven een eigen regel in de tabel gekregen.

Geurchemie en de grens van het dossier

In de bespreking van Russo uit 2011 [1] staan terpenen en terpenoïden beschreven als de aromatische fractie van de cannabisplant, met geurchemie als de rol die daarbij op papier komt. Dat verklaart waarom een naam als fytol in dat gezelschap terechtkomt: het gaat om de fractie waarin de geurchemie zit [1].

Verder komt het gepubliceerde materiaal op dit punt niet. Over hoeveelheden per cultivar, per oogst of per flesje staat in die bespreking niets. Het vocabulaire rond het endocannabinoïde systeem hoort bij een ander onderwerp en bij een andere reeks publicaties. Vragen over wetgeving rond CBD gaan over producten, etiketten en aangiftes, niet over de scheikunde achter een molecuulnaam.

Wat wij per charge publiceren

Op onze labels staat fytol niet. Wat er wel staat, is per product na te lezen. De rapporten per charge noemen cannabinoïden, en in het assortiment kom je namen tegen als CBG-olie, ook wel cannabigerol-olie genoemd, plus CBG-druppels naast de flesjes met CBD. Het extract zelf wordt bij veel formules met koolstofdioxide gewonnen; superkritische extractie is de term die daar in productdocumentatie naast staat, en die zegt iets over de methode, niet over een gehalte. Sinds 2014 houden we dezelfde lijn aan: wat meetbaar is, komt in de documentatie, onzekerheid heet onzekerheid, en verder gaan we niet.