Camfeen, van molecuulformule tot kookpunt

Van plantmateriaal naar damp

Ruik je iets aan een plant, dan is er letterlijk iets van die plant losgekomen. Kleine moleculen laten het materiaal achter, mengen zich met de lucht en bereiken zo je neus. Die vluchtige groep heeft in de literatuur een eigen naam: terpenen, de aromatische fractie van de essentiële olie, die bij cannabis al lang samen met de cannabinoïden in overzichten wordt gecatalogiseerd [1]. Camfeen is een van de namen uit die fractie. Geen cannabinoïde dus, en ook geen term uit het vocabulaire rond het endocannabinoïde systeem, maar de aanduiding van één molecuul met een vaste atoomtelling. Dat onderscheid is niet cosmetisch. Cannabinoïden en terpenen staan in besprekingen naast elkaar, maar ze worden apart geïnventariseerd, met eigen namen en eigen gegevens. Op deze pagina gaat het om het scheikundige deel van het verhaal: welke atomen, hoeveel ervan, en bij welke temperatuur dit molecuul volgens de literatuur in damp overgaat.

Waarom warmte het tempo bepaalt

Vluchtigheid is geen alles-of-niets. Ook ruim onder het kookpunt laat een deel van de moleculen de vloeistof al los, en hoe warmer het wordt, hoe sneller dat gaat. Het kookpunt is het punt waarop dat overgaan niet langer traag en aan de oppervlakte gebeurt, maar in de hele vloeistof tegelijk, bij een bepaalde druk. Vandaar dat temperatuur bij elk gesprek over terpenen terugkomt. En vandaar ook dat een kookpunt iets zegt over verdamping, en niets over hoeveel van dat molecuul er in een plant zit. Twee vragen. Twee soorten gegevens.

Wat er over het kookpunt is gepubliceerd

Voor camfeen staat in de literatuur ongeveer 159 °C. Dat woordje ongeveer hoort erbij en verdwijnt niet als je het cijfer vaker tegenkomt. Bronnen ronden af, meetopstellingen verschillen onderling, en een kookpunt is geen eigenschap die losstaat van de omstandigheden waarin hij is bepaald. Zakt de druk, dan zakt de temperatuur waarbij een stof kookt mee. Loopt de druk op, dan schuift het punt omhoog. Een getal zonder die context is dus een half getal. In de praktijk betekent dat: 159 °C is een leesafspraak voor gewone omstandigheden, geen streep die je thuis met een thermometer natrekt. Wie dit soort cijfers vaker naast elkaar legt, ziet dat vrijwel elk terpeen op dezelfde manier is opgeschreven, met een marge in de plaats van een schijnprecisie.

Twee dingen achter één temperatuur

Het eerste is de druk waaronder is gemeten. Het tweede is het materiaal zelf: hoe zuiver de gemeten stof was en met welke methode het punt is vastgesteld. Zolang die twee niet naast het cijfer staan, blijft het getal een oriëntatiepunt en niet meer dan dat. Precies daarom staat er in tabellen vaker een tilde dan een tweede cijfer achter de komma. Dat is geen slordigheid van de auteur, maar de eerlijke schrijfwijze van een grootheid die met haar meetomstandigheden meebeweegt.

Koolstof en waterstof, en niets anders

De molecuulformule van camfeen is C10H16. Tien koolstofatomen, zestien waterstofatomen, en daarmee is de lijst af. Geen zuurstof, geen stikstof, geen zwavel. Een molecuul dat uitsluitend uit koolstof en waterstof bestaat, heet in de scheikunde een koolwaterstof, en dat is exact wat hier op papier staat. Tel je de atomen bij elkaar op, dan kom je op zesentwintig. Meer legt die formule niet vast, en dat is voor een terpeennaam nog altijd concreter dan veel andere aanduidingen: een naam kun je opzoeken, een formule kun je natellen. Let ook op de kleine dingen in de notatie. De hoofdletters staan voor de elementen, de cijfers voor de aantallen, en er staat geen enkel ander symbool tussen.

Wat de telling niet vastlegt

Een formule is een telling, geen bouwtekening. C10H16 zegt hoeveel atomen er in het molecuul zitten, niet hoe ze aan elkaar hangen en dus ook niet welke vorm het geheel aanneemt. Verschillende stoffen kunnen dezelfde telling hebben en toch anders in elkaar zitten. Wil je weten om welke stof het gaat, dan heb je de naam nodig, of een analyse. En helemaal buiten het bereik van zo'n formule ligt de hoeveelheid: hoeveel camfeen er in een bepaalde plant, een bepaalde oogst of een bepaald flesje zit, komt uit een chargerapport en niet uit een scheikundeboek.

Gegeven, cijfer en herkomst

Zes aantekeningen bij deze naam

1. Camfeen hoort bij de terpenen: de vluchtige, aromatische fractie van de essentiële olie, die bij cannabis samen met de cannabinoïden op één inventarislijst staat in de bespreking van Russo uit 2011 [1].
2. Scheikundig is het een koolwaterstof. Tien koolstofatomen, zestien waterstofatomen, samen C10H16, en dus geen zuurstofatoom in de formule.
3. Het gepubliceerde kookpunt is ongeveer 159 °C. Dat cijfer hoort bij de druk waaronder gemeten is, en zonder die voorwaarde is het niet volledig genoteerd.
4. Onder die temperatuur verdampt er al iets, boven die temperatuur gaat het in één keer. Warmte bepaalt het tempo, niet of het molecuul aanwezig is.
5. Een terpeennaam op een pagina zegt niets over een hoeveelheid in een fles. Bij cbg olie en cbg druppels staat per charge in het analyserapport wat er is gemeten.
6. De productiekant is een aparte kolom. Welke methode is gebruikt, bijvoorbeeld co2 extractie, staat bij ons per product in de documentatie, los van elk scheikundig gegevensblad over een enkel molecuul.

Drie lagen: stof, fractie, flesje