PEA (palmitoylethanolamide): scheikundige verwant van anandamide

PEA staat voor palmitoylethanolamide, een molecuul uit de groep van de vetzuuramiden [1]. Anandamide zit in diezelfde groep. Dat is geen naamsverwantschap maar een scheikundige: dezelfde bouw, dezelfde manier waarop het lichaam zulke moleculen weer uit elkaar haalt [1]. Vandaar dat de twee namen zo dicht bij elkaar in de literatuur liggen.

Vetzuurstaart, aminekop, één amidebinding

De vetzuuramiden hebben twee vaste onderdelen: een vetzuurstaart aan de ene kant, een aminekop aan de andere [1]. Daartussen zit de amidebinding. Dat is de hele bouwtekening van de familie. Palmitoylethanolamide zit in die groep, anandamide ook, en dat maakt de verwantschap tussen die twee een kwestie van scheikunde en niet van toeval [1].

De staart is een lange koolstofketen, het vettige deel van het molecuul. De kop bevat stikstof, dat is het aminegedeelte. Koppel die twee via een amidebinding en je hebt een vetzuuramide. Eén vettig stuk. Eén stikstofhoudend stuk. Eén verbinding ertussen die de rest bij elkaar houdt.

Familie is in de scheikunde geen sfeerwoord. Het betekent dat moleculen hetzelfde bouwprincipe delen, en dat je ze daarom in overzichten naast elkaar aantreft. Wat een familienaam vastlegt, is die bouw. Verder weinig. Hoeveel van een molecuul aanwezig is, waar het wordt aangemaakt en waar het aan bindt: dat zijn aparte vragen met aparte gegevens erachter.

Een tweede gedeeld kenmerk van deze familie: de moleculen worden in het lichaam zelf aangemaakt, ze zijn niet uitsluitend van buiten aangeleverd [1]. Bij het lezen weegt dat zwaarder dan het lijkt. Eén naam kan in twee volstrekt verschillende teksten opduiken. In een biochemisch overzicht over lichaamseigen moleculen. En in een lijst met stoffen die van buitenaf worden toegevoegd. De scheikundige beschrijving van het molecuul verschuift daar niet mee.

Het derde gedeelde kenmerk gaat over het einde van de rit. De afvoer verloopt via enzymatische hydrolyse van de amidebinding [1]. Precies de koppeling die het molecuul bij elkaar houdt, is ook het punt waar het weer uit elkaar valt. Dat geldt voor de familie als geheel, en dus voor palmitoylethanolamide net zo goed als voor anandamide [1].

Van PEA is de scheikunde beschreven inclusief die enzymatische route [1]. Daar zit een praktisch gevolg aan vast voor wie de literatuur induikt: palmitoylethanolamide en anandamide staan met regelmaat in dezelfde publicaties, in dezelfde hoofdstukken, bij hetzelfde enzym [1]. Wie het ene molecuul opzoekt, komt het andere tegen. Niet omdat iemand ze door elkaar haalt, maar omdat de indeling naar bouw en naar afbraakroute ze bij elkaar zet.

Het einde van een signaal, niet het doel ervan

Bij de vetzuuramiden bestaat de stap die een signaal beëindigt uit hydrolyse van de amidebinding [1]. Eén reactie, één plek in het molecuul. Hydrolyse betekent letterlijk splitsen met water: de binding wordt verbroken en het molecuul valt in twee kleinere delen uiteen. Wat er als intact vetzuuramide was, is er daarna niet meer.

Die ene stap heeft veel onderzoeksaandacht naar het betrokken enzym getrokken [1]. Logisch genoeg, want zolang het enzym het tempo van de hydrolyse bepaalt, bepaalt het ook hoe lang een vetzuuramide in intacte vorm aanwezig is. De review van Fowler en collega's uit 2001 zet dat enzym centraal en bespreekt de biochemie en de farmacologie ervan, met anandamide als het molecuul dat gehydrolyseerd wordt [1].

Wat die publicatie levert, is in de eerste plaats een kaart van de afbraak voor deze hele stofklasse [1]. Een route dus. Waar de binding zit, welk enzym de splitsing uitvoert, hoe dat biochemisch in elkaar zit. De kaart gaat over hoe het opruimen verloopt.

En daar zit een grens die bij dit onderwerp telkens terugkeert. De hydrolase-route beschrijft alleen het einde, niet het doel [1]. Hoe een molecuul verdwijnt, zegt niets over waarvoor het er was. Twee stoffen kunnen langs dezelfde uitgang naar buiten en onderweg volstrekt verschillende adressen hebben gehad. De afbraakroute is een eigen rubriek, met eigen gegevens.

Op dat punt komen PEA en anandamide samen. De afbraakchemie van palmitoylethanolamide overlapt met die van anandamide [1]. Dezelfde bindingssoort, dezelfde reactie, hetzelfde enzymatische hoofdstuk. Voor onderzoekers die zich met dit soort signalering bezighouden, is dat de reden dat palmitoylethanolamide met regelmaat in hun teksten opduikt.

Het is nuttig om die twee dingen los van elkaar te houden. Aan de ene kant: een gedeelde route naar buiten, vastgelegd in de scheikunde [1]. Aan de andere kant: de vraag waar een molecuul bij hoort in de indeling. Het eerste is in 2001 in kaart gebracht voor de hele stofklasse [1]. Het tweede hangt aan andere criteria, en die staan in de volgende alinea's.

Waar de grens van het woord endocannabinoïde loopt

De vraag komt vaak terug: is palmitoylethanolamide een cannabinoïde? De aanleiding is begrijpelijk. Dezelfde scheikundige familie, dezelfde soort binding die wordt gesplitst, en een naam die je bij hetzelfde enzym tegenkomt [1]. Wie op die drie punten let, ziet vooral overeenkomsten.

Het woord endocannabinoïde is in de literatuur echter smaller ingevuld dan de familienaam. De twee moleculen die daar standaard onder vallen zijn anandamide en 2-AG. Twee dingen liggen daarbij vast: ze zijn van lichaamseigen oorsprong, en de klassieke cannabinoïdereceptoren zijn hun adres. Oorsprong en receptor, in die combinatie.

Bij het eerste criterium is er overlap. Lichaamseigen aanmaak is een kenmerk van de hele familie vetzuuramiden, niet iets wat alleen voor anandamide en 2-AG geldt [1]. Palmitoylethanolamide is in dat opzicht dus geen buitenstaander. Ook hier gaat het om een molecuul dat het lichaam zelf maakt, en niet om iets wat per definitie van buiten moet komen [1].

Bij het tweede criterium ligt het anders. Wat de aangehaalde literatuur over PEA vastlegt, is de scheikunde en de enzymatische route [1]. Dat is de kant van de afbraak. De receptorkant is precies het deel waar het woord endocannabinoïde zijn inhoud aan ontleent, en daar staan bij anandamide en 2-AG de klassieke cannabinoïdereceptoren genoemd.

Zo bezien valt de indeling uiteen in twee soorten waarnemingen. De eerste: een gedeelde bouw en een gedeelde uitgang, hard vastgelegd in de scheikunde [1]. De tweede: het criterium waarop de naam endocannabinoïde rust. Een gedeelde afbraakroute is geen indeling. Het is een route.

Er is nog een derde observatie die vaak voor een indeling wordt aangezien. Palmitoylethanolamide is met grote regelmaat aanwezig in het werk van onderzoekers die zich met endocannabinoïde signalering bezighouden. Dat is een bibliografisch gegeven: het zegt in welke boeken en tijdschriften een naam terechtkomt. Niet in welke rubriek het molecuul thuishoort.

Wie de vraag scherp wil houden, loopt daarom drie punten na. Bouw: vetzuurstaart plus aminekop, familie van de vetzuuramiden [1]. Afvoer: hydrolyse van de amidebinding, met een goed beschreven enzym eromheen [1]. En de indelingsvraag zelf, die op de oorsprong en het receptoradres van anandamide en 2-AG rust. Drie regels, drie soorten gegevens.

Vocabulaire, zoekveld en het assortiment

Een lemma zonder flesje erachter

Achter deze pagina staat geen product. Cibdol werkt sinds 2014 met cannabinoïden, en in dat assortiment staat geen palmitoylethanolamide. De reden dat het onderwerp hier toch een eigen plek krijgt, is de naam zelf: die duikt op zodra iemand de afbraak van anandamide opzoekt, en dan is het handig als er een nuchtere beschrijving klaarligt [1].

Wat deze pagina vastlegt, is daarmee beperkt en controleerbaar. De stofklasse: vetzuuramiden, met een vetzuurstaart en een aminekop [1]. De gedeelde route naar buiten: enzymatische hydrolyse van de amidebinding, in 2001 voor deze hele stofklasse in kaart gebracht [1]. En de grens van dat gegeven, want die route beschrijft het einde en niet het doel [1].

Alles wat verder gaat dan die drie regels, staat hier niet. Niet omdat het onbelangrijk zou zijn, maar omdat de aangehaalde publicatie erover zwijgt. Een pagina die de scheikunde en de afbraakroute beschrijft, beschrijft de scheikunde en de afbraakroute [1].

PEA naast cbg olie, terpenen en het endocannabinoïde systeem

Rond dit onderwerp staan in het zoekveld woorden die er scheikundig weinig mee te maken hebben. Cbg olie, cannabigerol olie en cbg druppels gaan over producten met een cannabinoïde uit de plant, en die namen horen bij een plantaardige stofgroep, niet bij de vetzuuramiden. Wie op cbg olie zoekt, zoekt iets anders dan wie op palmitoylethanolamide zoekt.

Terpenen vormen een eigen rubriek: de aromatische fractie van de plant, met een eigen bouwprincipe en eigen namen. Ook co2 extractie en superkritische co2 extractie horen in een andere kolom, want die termen beschrijven hoe een extract uit plantmateriaal wordt gehaald. Cbd wetgeving is opnieuw iets anders en gaat over wat er verhandeld mag worden.

Het endocannabinoide systeem, met de juiste spelling endocannabinoïde systeem, is het enige woord uit dat rijtje dat echt tegen dit onderwerp aan schuurt. In die literatuur staan anandamide en 2-AG als de bekende lichaamseigen moleculen, en in datzelfde onderzoeksveld is palmitoylethanolamide een terugkerende naam. Wat de twee verbindt, blijft daarbij wat het in 2001 was: één familie, één soort binding, één enzymatische uitgang [1].