Endocannabinoïden: anandamide en 2-AG

Een cannabinoïde uit hennep moet eerst ergens binnenkomen. Een endocannabinoïde is al binnen. Dezelfde woordstam, een andere herkomst, en dat verschil zit in vier letters vooraan. De moleculen waar het hier om gaat, staan sinds 1992 en 1995 met naam en herkomst op papier.

Het voorvoegsel dat naar binnen wijst

1. Endocannabinoïden zijn moleculen die het lichaam zelf aanmaakt en die aan cannabinoïdereceptoren binden. Het voorvoegsel endo verwijst naar die herkomst, en niet naar een plant of een extract.
2. Anandamide is de eerst beschreven endocannabinoïde. Het molecuul is in 1992 uit hersenweefsel geïsoleerd, en de publicatie legde de binding aan de cannabinoïdereceptor vast [1].
3. Het tweede molecuul kwam drie jaar later. De volledige naam is 2-arachidonoylglycerol, en in 1995 is het beschreven als mogelijke lichaamseigen ligand van de cannabinoïdereceptor in hersenweefsel [2].
4. Samen vormen anandamide en 2-AG het paar dat in detail is uitgeschreven. Andere verwante lipiden zijn als endocannabinoïde voorgesteld en staan nog in onderzoek.
5. Na de afgifte binden beide moleculen aan cannabinoïdereceptoren op cellen in de directe omgeving. Dat geldt voor anandamide en voor 2-AG.
6. Anandamide wordt gehydrolyseerd door fatty acid amide hydrolase. Een review uit 2001 bracht de biochemie en de farmacologie van dat enzym samen en benoemde het enzym als farmacologisch doelwit [3].
7. Voor 2-AG loopt de afbraak hoofdzakelijk via monoacylglycerol lipase. Een andere naam, een ander enzym, een eigen route.
8. Scheikundig is 2-AG een glycerolester en geen amide. Daaruit volgt dat eigen afbraakenzym, en daarmee de mogelijkheid dat de twee moleculen onafhankelijk van elkaar geregeld worden.
9. De tijdlijn is in één regel samen te vatten: anandamide in 1992 [1], 2-arachidonoylglycerol in 1995 [2]. Beide bevindingen zijn in hersenweefsel gedaan.
10. Receptorkant en enzymkant zijn twee aparte rubrieken. De eerste gaat over waar een molecuul bindt, de tweede over welk enzym het weer uit elkaar haalt.

Anandamide, het eerste molecuul met een naam

Begin bij 1992. In dat jaar is uit hersenweefsel een bestanddeel geïsoleerd dat aan de cannabinoïdereceptor bindt [1]. Dat molecuul heet anandamide. Het is daarmee de eerst beschreven endocannabinoïde, en het is ook het molecuul waar het vocabulaire rond dit onderwerp mee begint.

De publicatie van Devane uit 1992 zet twee gegevens naast elkaar: het uitgangsmateriaal waar het molecuul uit is gehaald, en de binding aan de cannabinoïdereceptor [1]. Herkomst en binding, in één bevinding. Verder gaat dit overzicht niet.

Wat het woord lichaamseigen hier vastlegt, is precies dat: de herkomst. Niet een hoeveelheid, niet een plaats in een orgaan, niet een tijdsverloop. Wie endocannabinoïde systeem in het zoekveld typt, komt uit bij drie rubrieken die vaak door elkaar lopen: receptoren, lichaamseigen moleculen en afbraakenzymen. Anandamide staat in de middelste.

Anandamide is een amide. Dat ene woord bepaalt de rest van de route, want het enzym dat het molecuul splitst, is een amide-hydrolase met een lange naam: fatty acid amide hydrolase. In 2001 is dat enzym uitgebreid op papier gezet, met de biochemie en de farmacologie erbij [3].

Sinds die eerste beschrijving zijn er meer lipiden met een verwante bouw voorgesteld als endocannabinoïde. Die staan nog in onderzoek, zonder de status van het paar dat wel volledig is uitgeschreven.

• Het jaar van de isolatie is 1992 [1].
• Het uitgangsmateriaal was hersenweefsel [1].
• Het vastgelegde gegeven is de binding aan de cannabinoïdereceptor [1].
• In de reeks staat anandamide vooraan, als eerst beschreven endocannabinoïde.
• Chemisch hoort het bij de amiden, en dat bepaalt welk enzym het afbreekt.
• Dat enzym is fatty acid amide hydrolase, in 2001 in kaart gebracht [3].
• Verwante lipiden zijn voorgesteld als endocannabinoïde en zijn nog in onderzoek.

Drie jaar later: 2-arachidonoylglycerol

Drie jaar na anandamide kwam het tweede molecuul in de literatuur. In 1995 is 2-arachidonoylglycerol beschreven als mogelijke lichaamseigen ligand van de cannabinoïdereceptor in hersenweefsel [2]. De korte naam die bleef hangen is 2-AG.

Let op het woord mogelijke. De publicatie van Sugiura uit 1995 formuleert het zo, en die formulering hoort bij het gegeven [2]. Zo staat het er, en zo geef je het door. Rond 2-AG is inmiddels een uitgebreide hoeveelheid onderzoek verzameld; het molecuul zelf en dat onderzoek eromheen zijn in detail beschreven.

Voor beide moleculen geldt hetzelfde vervolg. Na de afgifte binden ze aan cannabinoïdereceptoren op cellen in de directe omgeving. Anandamide en 2-AG staan daarmee in dezelfde rubriek, met een verschil dat pas in de scheikunde zichtbaar wordt.

Ester in plaats van amide

Anandamide is een amide. 2-AG is een glycerolester. Dat is geen voetnoot voor scheikundigen alleen, want een ester wordt door een ander soort enzym gesplitst dan een amide.

Vandaar dat 2-AG een eigen afbraakenzym heeft, en dat de hoofdroute monoacylglycerol lipase heet. Twee moleculen, twee enzymen, twee routes. Daaruit volgt ook dat de twee onafhankelijk van elkaar geregeld kunnen worden: wat er met de ene gebeurt, hangt niet vast aan het enzym van de andere.

Zo staat het paar er dus: gelijk in herkomst en in de receptoren waaraan ze binden, verschillend in bouw en in het enzym dat ze afbreekt.

Van afgifte tot afbraak

1. Anandamide en 2-AG zijn lichaamseigen moleculen. Ze horen bij de rubriek van de endocannabinoïden, niet bij die van de plantenstoffen.
2. Na afgifte binden ze aan cannabinoïdereceptoren op cellen in de directe omgeving. Dat is de plek die in beide gevallen wordt genoemd.
3. Anandamide wordt gehydrolyseerd door fatty acid amide hydrolase. Het enzym is met naam beschreven, met de amidebinding als startpunt.
4. De review uit 2001 legt de biochemie en de farmacologie van dat enzym vast, en noemt het enzym als farmacologisch doelwit [3]. Een enzym in kaart, dus, en geen uitspraak over een flesje.
5. Voor 2-AG loopt de afbraak hoofdzakelijk via monoacylglycerol lipase. Het woord hoofdzakelijk hoort bij het gegeven en blijft er ook bij staan.
6. Twee verschillende enzymen betekent twee aparte regelknoppen. De glycerolester van 2-AG en de amidebinding van anandamide leiden naar verschillende afbraakroutes.
7. De jaartallen liggen vast: 1992 voor anandamide [1], 1995 voor 2-AG [2], 2001 voor het overzicht over fatty acid amide hydrolase [3].
8. Van beide moleculen kwam de eerste beschrijving uit hersenweefsel. Dat is het materiaal dat in de publicaties genoemd wordt [1][2].
9. Naast het paar staan verwante lipiden als voorgestelde endocannabinoïden op de lijst. Ze zijn niet afgevoerd en ook niet vastgelegd; ze zijn in onderzoek.
10. Wat hier niet staat, zijn hoeveelheden. De geciteerde publicaties draaien om identificatie, bouw en enzymen, en dat is precies wat op deze pagina te lezen valt.

Woorden die hier vlak naast liggen

Terpenen staan in een andere kolom. Dat zijn plantenstoffen uit de aromatische fractie, en met de bouw van anandamide of 2-AG hebben ze niets te maken. Toch komen die namen vaak in hetzelfde zoekveld terecht, samen met de moleculen uit 1992 en 1995 [1][2].

Hetzelfde geldt voor de namen op een schap. Cbg olie, cannabigerol olie en cbg druppels verwijzen naar een cannabinoïde uit de plant, opgenomen in een draagolie. Dat is een productbeschrijving, geen lichaamseigen molecuul. Het voorvoegsel endo hoort er dan ook niet bij.

De productiekant heeft opnieuw eigen woorden. CO2-extractie en superkritische CO2-extractie beschrijven hoe een extract uit plantmateriaal wordt gehaald, en die stap zegt niets over anandamide of over de glycerolester van 2-AG. Cbd wetgeving is een derde rubriek, met regels die per land in eigen wetteksten staan en die met scheikunde niets van doen hebben.

Wat er in een flesje zit, is op twee plaatsen na te lezen: op het etiket en in de analyse van de charge. Bij Cibdol hoort bij elk product zo'n rapport, en daarin staan cannabinoïden uit hennep, niet de lichaamseigen moleculen uit deze pagina.

De drie geciteerde publicaties dekken samen twee moleculen en één enzym. 1992 voor de isolatie van anandamide uit hersenweefsel en de binding aan de cannabinoïdereceptor [1]. 1995 voor 2-arachidonoylglycerol als mogelijke lichaamseigen ligand in hersenweefsel [2]. 2001 voor de biochemie en de farmacologie van fatty acid amide hydrolase, met dat enzym als farmacologisch doelwit [3]. Daarnaast blijft de rij van voorgestelde verwante lipiden open, in onderzoek en zonder jaartal dat iets afsluit.