Anandamid: endokannabinoid nazwany od słowa ananda

Jeden raport, trzy ustalenia

Anandamid to kannabinoid wytwarzany wewnątrz organizmu, a nie pozyskany z rośliny. Piśmiennictwo klasyfikuje go jako endokannabinoid i umieszcza w samym środku układu endokannabinoidowego [1]. Definicja mieści się w dwóch zdaniach. Wszystko ciekawe zaczyna się od jednej publikacji.

Zanim ta publikacja się ukazała, w piśmiennictwie stało pytanie bez odpowiedzi. Receptor kannabinoidowy był już opisany, ale nie znano cząsteczki wewnętrznej, która go wiąże. Raport z 1992 roku domknął ten wątek w trzech punktach naraz: wyizolowano składnik tkanki mózgowej, ustalono jego strukturę, wykazano wiązanie z receptorem kannabinoidowym [1].

To wiązanie było w 1992 roku cechą rozstrzygającą o zaszeregowaniu. Na jego podstawie anandamid zestawia się do dziś z kannabinoidami roślinnymi, choć wspólny punkt nie leży w pochodzeniu. Jedna cząsteczka powstaje w tkance ssaka, druga w tkance rośliny. Zbliża je miejsce wiązania, nie droga powstawania [1].

Skutek tej pracy sięga dalej niż jeden wpis w wykazie związków. Zmienił się przedmiot pytania [1]. Przed 1992 rokiem farmakologia konopi pytała o roślinę: co w niej jest, co z tego wiąże się z tkanką, ile tego da się oznaczyć. Po 1992 roku pytanie dotyczy układu sygnałowego zamieszkującego organizmy ssaków, a kannabinoidy roślinne wchodzą do tego opisu jako związki, które pasują do niego tylko częściowo. Zmiana perspektywy jest tu większa niż zmiana słownika.

Określenie „kannabinoid endogenny” niesie dwie informacje w dwóch słowach. Człon kannabinoid odnosi się do wiązania z receptorem kannabinoidowym. Człon endogenny mówi, gdzie cząsteczka powstaje: w organizmie, który ten receptor nosi. Układ endokannabinoidowy obejmuje w takim opisie receptory, cząsteczki wytwarzane przez sam organizm oraz enzymy, które je usuwają [1]. Anandamid stoi w tym zestawieniu w punkcie wyjścia, bo od niego zaczęła się ta lista.

Raport z 1992 roku warto odczytać dokładnie tak, jak go napisano. Materiał: tkanka mózgowa. Wynik chemiczny: ustalona struktura. Wynik farmakologiczny: wiązanie z receptorem [1]. Żadna z tych trzech rubryk nie mówi o ilościach mierzonych u ludzi, bo praca nie o tym była.

Kolejność odkryć jest istotna przy czytaniu późniejszych prac. Anandamid wyizolowano pierwszy, w 1992 roku [1], i od tej daty biegnie całe dalsze piśmiennictwo o cząsteczkach wewnętrznych wiążących receptory kannabinoidowe. Kto zna tylko nazwę, zwykle zna ją z anegdoty o sanskrycie. Kto sięga do raportu, znajduje trzy rzeczy oznaczone i jedną decyzję nazewniczą.

Nazwa złożona z dwóch części

Sanskryckie ananda i chemiczny przyrostek amidowy

Nazwa anandamid jest konstrukcją złożoną [1]. Pierwszy człon pochodzi z sanskrytu, gdzie ananda znaczy radość, błogość. Drugi człon to amid, czyli zwykłe określenie z nomenklatury chemicznej, wskazujące grupę w cząsteczce. Jedno słowo, dwa różne rejestry: jeden z języka klasycznego, drugi z podręcznika chemii organicznej.

Wybór padł na badaczy, którzy w 1992 roku wyizolowali ten związek z tkanki mózgowej [1]. To ich decyzja, zapisana w tym samym raporcie, w którym stoi struktura i wiązanie z receptorem. Warto zauważyć, że nazwa nie idzie tu utartą drogą. Kannabidiol, kannabigerol i kannabinol biorą swoje nazwy od rodzaju rośliny, w której je znaleziono. Anandamid nie ma w nazwie ani rośliny, ani tkanki, ani receptora.

Chemicznie cząsteczka należy do etanoloamidów kwasów tłuszczowych, a człon amidowy w nazwie wskazuje właśnie tę część budowy. Tyle da się z samego słowa odczytać bez zaglądania do tabel. Reszta wymaga raportu.

Najczęściej cytowany fragment tej historii

Ze wszystkiego, co o anandamidzie opublikowano, w obiegu popularnym najczęściej wraca właśnie wybór nazwy [1]. Trudno się dziwić. Sanskryt obok wzoru chemicznego zapada w pamięć lepiej niż opis rozdziału chromatograficznego.

Trzeba tylko rozdzielić dwie rubryki. Nazwa jest momentem nazewniczym, a nie wynikiem pomiaru [1]. Zmierzone w 1992 roku zostało co innego: obecność związku w tkance mózgowej, jego struktura oraz wiązanie z receptorem kannabinoidowym. Słowo ananda stoi w tytule cząsteczki, nie w kolumnie z wynikami.

Ta strona prowadzi obie rubryki osobno, bo tak są prowadzone w piśmiennictwie. Pochodzenie nazwy podajemy jako fakt językowy z raportu z 1992 roku. Oznaczenia podajemy jako oznaczenia, z datą, materiałem i przypisem. Gdzie zapis się urywa, tam urywa się też akapit. To najprostsza zasada porządkująca ten temat i zarazem najtrudniejsza do utrzymania, bo nazwa sama prosi się o dopisanie zdania, którego w źródle nie ma.

Sygnał z wpisanym mechanizmem wygaszania

Usuwanie zapisane jako proces enzymatyczny

Usuwanie anandamidu opisano jako proces enzymatyczny [1]. To krótkie zdanie, a porządkuje sporo. Cząsteczka nie znika przez samo rozproszenie w tkance. Kończy ją reakcja, którą prowadzi enzym, i właśnie ten krok piśmiennictwo wskazuje jako mechanizm wygaszający sygnał.

Enzym nie jest wspólny dla wszystkich endokannabinoidów. Każda z dwóch najlepiej opisanych cząsteczek ma inną drogę usuwania, więc zapis „usuwanie enzymatyczne” trzeba czytać osobno dla każdej z nich. Dla anandamidu w cytowanym tutaj raporcie stoi sam mechanizm, bez liczby minut i bez wartości stężeń [1]. Kto szuka takich liczb, znajdzie je w pracach farmakokinetycznych o innych związkach, nie w tym miejscu.

Dlatego opis kończy się tam, gdzie się kończy dowód. Mechanizm: nazwany. Skala czasowa: poza tym zapisem.

Spowolnione usuwanie w układzie doświadczalnym

Po 1992 roku znaczna część prac o anandamidzie nie polega na dodawaniu cząsteczki do układu. Częstszy schemat jest odwrotny: usuwanie zostaje spowolnione w warunkach doświadczalnych, a obserwacja pochodzi z tego, co dzieje się dalej, już po tym zabiegu na enzymie. Zmienną w takim ustawieniu jest krok enzymatyczny, nie ilość cząsteczki podanej z zewnątrz.

To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie przy czytaniu. Zapis o spowolnionym usuwaniu w układzie doświadczalnym opisuje inny stan rzeczy niż zapis o cząsteczce dodanej do preparatu. Obserwacje z takich prac są wtórne wobec kroku enzymatycznego i tak też trzeba je cytować.

Stąd bierze się też pewna asymetria w piśmiennictwie. O samej cząsteczce mamy raport z 1992 roku i jego trzy ustalenia [1]. O tym, co się zmienia, gdy jej usuwanie zwolni, mamy znacznie więcej materiału, tylko że dotyczy on układu jako całości. Dwie różne rubryki, dwa różne pytania. Mieszanie ich ze sobą jest najczęstszym błędem w tekstach popularnych o endokannabinoidach.

Anandamid obok 2-AG: dwie klasy chemiczne

W piśmiennictwie o endokannabinoidach dominują dwie cząsteczki. Anandamid i 2-AG. Różnica między nimi zaczyna się w chemii, nie w nazwie: anandamid jest etanoloamidem kwasu tłuszczowego, a 2-AG monoacyloglicerolem. Dwie odmienne klasy związków, jedna rodzina receptorów.

Kolejność opisania jest znana. Anandamid wyizolowano pierwszy, w 1992 roku [1]. Dla 2-AG piśmiennictwo podaje zwykle, że z tych dwóch występuje obficiej w tkance mózgowej. Różni je także droga usuwania: przy 2-AG wskazuje się lipazę monoacyloglicerolową, przy anandamidzie inny enzym, więc jednego wspólnego mechanizmu wygaszania tu nie ma.

Tyle zestawienia. Nic więcej z tej pary nie wynika, dopóki nie sięgnie się do konkretnej pracy z konkretnym materiałem.

Kanał czuciowy i dwa rozbieżne odczyty

Nowsze prace wychodzą poza same receptory kannabinoidowe. Praca Fenwicka i współpracowników z 2017 roku opisuje bezpośrednią aktywację kanału TRPV1 przez anandamid, czyli kanału jonowego z rodziny związanej z odbiorem bodźców czuciowych [2]. Ciekawy jest sam sposób, w jaki ten wynik został zapisany.

Odczyty się rozeszły. Odpowiedź wapniowa i odpowiedź prądowa nie idą ze sobą w parze, więc ta sama interakcja wygląda inaczej w zależności od tego, co się mierzy [2]. To obserwacja techniczna, nie zdanie o organizmie. Zapis dotyczy cząsteczki i zachowania kanału w układzie doświadczalnym, bez pomiaru u ludzi i bez ilości [2].

Przy takim wyniku przypisanie waży więcej niż entuzjazm. Jedna grupa badawcza, rok 2017, jeden zestaw pomiarów. Kolejne miejsca wiązania, o których mówi nowsze piśmiennictwo, w tym ten raport o kanale, stoją jako pojedyncze ustalenia, a nie jako zgodny stan wiedzy [2].

Warto dodać jedno rozróżnienie, bo pytania o anandamid często trafiają obok pytań o produkty. Anandamid nie jest składnikiem rośliny i nie pojawia się w wykazie terpenów ani w certyfikacie partii ekstraktu. W dokumencie partii stoją liczby dla kannabidiolu, dla profilu roślinnego i dla THC. Ekstrakcja CO2 opisuje krok po stronie surowca, a nie cząsteczkę wewnętrzną. Olejki i kapsułki CBD z katalogu Cibdol mają numer partii, pod którym te liczby da się sprawdzić przed otwarciem opakowania.