Lawenda i linalol: roślina, olejek i wykaz nazw

7 nazw, które wracają z analizy olejku lawendowego

Kamfora. Borneol. 1,8-cyneol. Terpinen-4-ol. Octan lawandulylu. Ocymen. Beta-kariofilen. Tyle pozycji podaje wykaz składników olejku lawendowego, a przy całym zestawieniu stoi jedna uwaga: proporcje są zmienne. To pierwszy zapis, który da się postawić przy haśle lawenda. Roślina jest jedna. Olejek z niej otrzymany to mieszanina, którą opisuje się listą nazw, nie pojedynczą liczbą.

Drugi zapis dotyczy gatunku. Lavandula latifolia wskazuje jedną konkretną lawendę, a nie rodzaj w całości. W jej profilu udział kamfory i 1,8-cyneolu jest podwyższony, natomiast udział estrów obniżony. Zmiana nazwy gatunkowej zmienia więc to, co wychodzi z analizy, i żadna z tych rubryk nie jest wymienna z drugą.

Trzeci zapis to nazwa, od której zwykle zaczyna się pytanie o lawendę: linalol. W wykazie cytowanym na tej stronie ta pozycja nie stoi, więc nie ma tu dla niej ani liczby, ani udziału procentowego. Wpis trzyma się tego, co zostało opublikowane: siedmiu nazw, jednego gatunku i jednej uwagi o zmienności.

Poniżej te same dane w dwóch kolumnach. Po lewej sam zapis, po prawej to, co z niego dokładnie wynika.

Prawa kolumna jest w kilku wierszach krótka i nie jest to przypadek. Przy kamforze stoi określenie „udział podwyższony”, bez liczby. Przy proporcjach stoi słowo „zmienne”, bez zakresu. Tak wygląda ten materiał w piśmiennictwie: nazwy dają się wypisać, a wartość liczbowa należy do konkretnej próbki, nie do rośliny w ogóle.

Warto też zauważyć, że tabela mieści dwa różne rejestry. Wiersze z kamforą, cyneolem i estrami to chemia. Wiersz z datą 1882 i wiersz o trzech filarach akordu to perfumeria. Jedno zestawienie, dwa słowniki, dwie osobne rzeczy do sprawdzenia. Nazwa cząsteczki nie mówi nic o funkcji w kompozycji, a funkcja w kompozycji nie podaje składu.

Ostatni wiersz tabeli prowadzi już do konopi. Przegląd Russo z 2011 roku [1] zestawia terpeny z kannabinoidami i opisuje, skąd bierze się charakter wyciągu z całej rośliny. Dla tego zapisu utrwaliła się etykieta entourage effect, a jego status pozostaje ten sam: hipoteza wraz z programem badań, a nie rozstrzygnięcie.

Terpeny lawendy: siedem pozycji, jedna uwaga o proporcjach

Słowo terpeny obejmuje całą grupę nazw, a nie jedną cząsteczkę. Dlatego zapytanie o terpeny zwraca listy, nie definicję jednego związku. W wykazie dla olejku lawendowego takich pozycji jest siedem, i każda z nich to osobna cząsteczka z własnym szkieletem, własną nazwą i własnym miejscem w tabeli.

Część informacji da się odczytać z samej nazwy. Zakończenie „-ol” w borneolu i w terpinen-4-olu wskazuje grupę wodorotlenową, czyli alkohol. Słowo „octan” w nazwie octanu lawandulylu wskazuje ester. Z kolei 1,8-cyneol nosi też nazwę zwyczajową eukaliptol, więc ten sam związek można spotkać w dwóch wykazach zapisany dwoma sposobami. Jedna cząsteczka, dwa hasła.

Beta-kariofilen jest w tym zestawieniu opisany jako seskwiterpen. To informacja o wielkości szkieletu: seskwiterpeny liczą piętnaście atomów węgla, monoterpeny dziesięć. Jedna nazwa z listy stoi więc w innej rubryce niż pozostałe, i nie chodzi tu o aromat, tylko o budowę cząsteczki.

Teraz ta część zapisu, która dotyczy gatunku. Skoro w profilu Lavandula latifolia udział estrów jest obniżony, a udział kamfory i 1,8-cyneolu podwyższony, to zmiana dotyczy dokładnie tych pozycji, które w wykazie już stoją. Octan lawandulylu to ester. Kamfora i cyneol to dwa osobne wiersze. Porównanie międzygatunkowe da się zatem zapisać bez ani jednej dodatkowej liczby, przez wskazanie, która rubryka rośnie, a która maleje.

Uwaga o zmiennych proporcjach wykonuje w tym temacie więcej pracy, niż się wydaje. Oznacza, że jedno oznaczenie opisuje jedną próbkę materiału roślinnego. Dwie analizy tego samego rodzaju olejku mogą ustawić te same nazwy w innej kolejności udziałów. Dlatego w takim haśle sensownie jest podać, co się w olejku pojawia, a liczbę zostawić dokumentowi, który dotyczy konkretnej partii surowca.

Z tego samego powodu nazwa rośliny nie jest tym samym co profil chemiczny. Lawenda to nazwa zwyczajowa, obejmująca więcej niż jeden gatunek. Zapis łaciński zawęża pytanie, bo wskazuje jeden takson, i tylko wtedy zdanie o podwyższonym udziale kamfory ma adresata. Bez nazwy gatunkowej takie zdanie nie ma do czego się odnieść, choć brzmi równie pewnie.

I rzecz, na której ta sekcja się zatrzymuje: wykaz siedmiu nazw jest wykazem, nie hierarchią. Nie mówi, która pozycja przeważa, ani ile jej jest w materiale. Podaje tylko, jakie związki analiza olejku lawendowego wskazała jako obecne. Tyle da się z niego odczytać, i nic ponad to.

Lawenda w kompozycjach zapachowych: funkcja, nie skład

Drugi zestaw danych o lawendzie nie pochodzi z laboratorium, tylko z dokumentacji perfumeryjnej. Roślina jest tam zapisana przez to, jaką rolę pełni w kompozycji: jako element wiążący w wodzie kolońskiej i jako jeden z trzech filarów akordu fougère. Dwie rubryki, obie bez wzoru chemicznego.

Fougère Royale, Houbigant i rok 1882

Początek akordu fougère ma nazwę i datę: kompozycja Fougère Royale domu Houbigant, rok 1882. Od tej pozycji liczy się cały późniejszy szereg. Akord w tym słownictwie to nie jeden surowiec, ale kilka elementów czytanych razem jako całość, rozpoznawalna właśnie przez to zestawienie. Fougère stał się bazą dużej części kompozycji męskich i pozostaje nią nadal.

Data robi w tym zapisie dwie rzeczy. Wskazuje punkt startowy, a jednocześnie zaznacza, że ta sama struktura jest w ciągłym użyciu. Nic w tym zapisie nie podaje receptury ani proporcji. Można więc odnotować pochodzenie i utrzymującą się rolę, natomiast konkretne udziały surowców nie należą do tej rubryki.

Trzy filary akordu i rola w wodzie kolońskiej

Filary są trzy: lawenda, kumaryna i nuta mszysto-drzewna. Lawenda zajmuje jedną z tych trzech pozycji, co jest wyliczeniem, nie udziałem wagowym. Ten rozdział jest prosty i dlatego wygodny w tabeli: trzy nazwy, trzy wiersze, jeden akord. Wszystko, co poza tym mówi się o proporcjach, wykracza już poza sam zapis.

Woda kolońska stoi w osobnej rubryce. Tam lawenda opisywana jest jako element wiążący kompozycję, czyli składnik, który spina resztę zestawienia. To znów opis funkcji, nie składu. Ta sama roślina dostaje więc dwa różne przypisania w dwóch rodzinach zapachowych, w obu przypadkach określone przez rolę, jaką odgrywa w gotowej kompozycji.

Stąd wniosek praktyczny przy czytaniu takich materiałów. Rejestr perfumeryjny odpowiada na pytanie, po co dany surowiec znalazł się w recepturze. Rejestr analityczny odpowiada na pytanie, jakie cząsteczki są w olejku. Zapis o akordzie z 1882 roku nie mówi, o który gatunek lawendy chodzi ani jaki profil chemiczny miał użyty surowiec. Zapis o kamforze i estrach nie mówi nic o strukturze kompozycji. Dwie kolumny, dwa pytania, i tylko pomieszanie ich daje zdania, których nie da się sprawdzić.

Dwie osobne rośliny, jedno wspólne słowo w wykazie

Lawenda i konopie to dwie różne rośliny. W tekstach łączy je jedna rzecz: słowo terpeny. To nazwa zbiorowa dla grupy lotnych związków roślinnych i wraca w analizach materiału z obu tych roślin. Od tego wspólnego słownictwa zaczyna się większość pytań o entourage.

Przegląd Russo z 2011 roku [1] zajmuje się konopiami. Zestawia terpeny obok kannabinoidów i opisuje, że charakter wyciągu z całej rośliny wynika z ich współobecności, a nie z jednego wyizolowanego związku. Dla tej propozycji przyjęła się etykieta entourage effect, czyli nazwa dla opisywanej zależności. Nazwa krótka, zależność opisana w przeglądzie na wielu stronach.

Ważniejszy jest status tego zapisu, bo bywa pomijany. W cytowanym przeglądzie [1] stoi to jako hipoteza wraz z programem dalszych badań, nie jako rozstrzygnięcie. Tak jest do dziś. Etykieta bywa natomiast używana tak, jakby była wnioskiem, i tu rozjeżdżają się dwie rzeczy: nazwa dla zależności oraz zmierzona zależność. Pierwsza jest w piśmiennictwie od 2011 roku, druga pozostaje przedmiotem badań.

Dla lawendy wynika z tego coś prostego. Wspólne są nazwy w wykazach, na przykład sposób zapisywania seskwiterpenów obok monoterpenów. Nazwa na dwóch listach pozostaje nazwą i nie przenosi ze sobą żadnego pomiaru. Cytowany przegląd opisuje materiał konopny, a nie olejek lawendowy, i tego rozgraniczenia lepiej nie zamazywać.

Gdzie stoją liczby: etykieta, raport partii, format opakowania

Nazwy terpenów pojawiają się w opisach receptur, natomiast liczby dla danej serii stoją w raporcie partii. Numer serii z opakowania prowadzi do właściwego dokumentu, więc zawartość da się sprawdzić przed otwarciem butelki. Cibdol zleca niezależne oznaczenie każdej partii, a wyciąg do olejków otrzymywany jest z użyciem ekstrakcji CO2, która w tym procesie jest pierwszym krokiem, przed połączeniem z olejem nośnikowym.

Formaty to osobne pytanie. Butelka z zakraplaczem i kapsułki CBD zawierają tę samą cząsteczkę zapisaną inaczej na etykiecie, a zapytania w rodzaju „olej konopny w kapsułkach” czy „kapsułki konopne” dotyczą właśnie formatu, nie składu chemicznego. Oznaczenie pełnego spektrum również opisuje dokumentacja partii, a nie sama nazwa handlowa. Etykieta podaje sumy z opakowania, raport partii podaje wynik oznaczenia, i to są dwa różne wiersze, które warto czytać razem.

Profil terpenowy zapisuje się w tej samej dokumentacji, obok kannabinoidów. Jeden dokument, kilka rubryk, jeden numer serii. Kto szuka liczb dla konkretnego opakowania, znajdzie je tam, a nie w haśle słownikowym o roślinie.