Wat laboratoriumonderzoek naar slaaptekort precies meet

Wanneer onderzoekers de fysiologische en cognitieve gevolgen van een slaaptekort bestuderen, hanteren zij specifieke meetinstrumenten in een gecontroleerde omgeving. In plaats van algemene klachtenlijsten registreren wetenschappers objectieve reactietijden, aandachtsvertragingen, cognitieve testbatterijen, stemmingsvragenlijsten en hormonale spiegels. Deze metingen maken inzichtelijk welke functies stabiel blijven en welke taken snel achteruitgaan.

De psychomotor vigilance test en aandachtsverlies

De psychomotor vigilance test, of PVT, is een reactietijdtaak die in een methodologische publicatie uit 2011 wordt beschreven als een van de meest gebruikte maten voor gedragsmatige alertheid, waarbij de auteurs metrieken voor lapses en responssnelheid aanbevalen als primaire uitkomsten ^[1]. Bij 74 gezonde volwassenen van 22 tot 45 jaar, die elke 2 uur een tien minuten durende test deden tijdens 33 uur wakker blijven of gedurende 5 nachten met 4 uur in bed, scheidden metrieken gebaseerd op lapses en responssnelheid deelnemers met slaaptekort van alerte deelnemers met grote effectgroottes, terwijl gemiddelde en mediane reactietijden lage tot matige effectgroottes lieten zien.

Aandacht, redeneren en stemming in meta-analyses

Niet alle cognitieve domeinen vertonen dezelfde gevoeligheid voor slaaponthouding. Een meta-analyse uit 2010 naar kortdurend totaal slaaptekort onder 48 uur analyseerde 70 artikelen met 147 cognitieve tests in zes categorieën, waarbij alleen de tijd dat iemand wakker was de variabiliteit tussen studies voor nauwkeurigheidsmaten significant voorspelde ^[2]. De effectgroottes varieerden van klein en statistisch niet-significant voor de nauwkeurigheid van redeneren (g = -0,125) tot groot voor lapses in eenvoudige aandacht (g = -0,776).

CIBDOL · Aandacht, redeneren en stemming in meta-analyses

Naast cognitieve prestaties worden stemmingsveranderingen gemeten. Een meta-analyse uit 1996 vatte 19 oorspronkelijke studies, 143 studiecoëfficiënten en een totale steekproef van 1.932 deelnemers samen, waaruit bleek dat slaaptekort het menselijk functioneren over het algemeen sterk belemmert ^[3]. De analyse wees uit dat stemming sterker werd beïnvloed dan cognitieve of motorische prestaties, en dat partieel slaaptekort een dieper effect had op het functioneren dan langdurig of kortdurend slaaptekort.

Cumulatieve effecten van een week korter slapen

In een laboratoriumonderzoek uit 1997 werd de slaap van 16 gezonde jongvolwassenen zeven opeenvolgende nachten beperkt tot gemiddeld 4,98 uur per nacht, waarbij deelnemers driemaal daags slaperigheid beoordeelden, een stemmingsvragenlijst invulden en de PVT uitvoerden ^[4]. Beoordelingen van slaperigheid, scores voor vermoeidheid, verwarring, spanning en totale stemmingsverstoring, en de frequentie en duur van PVT-lapses vertoonden alle statistisch robuuste cumulatieve veranderingen over de beperkingsdagen heen, waarbij lapses significant toenamen. Bij een deel van de deelnemers leken twee volledige nachten slaap nodig voor herstel van deze tekorten.

Stabiele individuele verschillen in kwetsbaarheid

Mensen verschillen aanzienlijk in hoe zij presteren onder slaaponthouding. In een studie uit 2004 ondergingen 21 gezonde volwassenen van 21 tot 38 jaar driemaal 36 uur totale slaaponthouding met minstens twee weken tussentijd ^[5]. Verschillen tussen individuen in de mate van achteruitgang waren systematisch en stabiel binnen elke persoon, en aanzienlijk vergeleken met het effect van de voorafgaande week van slaapbeperking. Deze stabiele verschillen werden niet verklaard door het basisfunctioneren en clusterden op drie dimensies: zelfbeoordeelde slaperigheid, vermoeidheid en stemming; cognitieve verwerking; en volgehouden aandacht.

Glucosetolerantie en eetlusthormonen in kleine groepen

Slaaponthouding beïnvloedt ook endocriene en metabole uitkomsten. In een onderzoek uit 1999 bij 11 jonge mannen werden metingen na 6 nachten van 4 uur in bed vergeleken met 6 herstelnachten van 12 uur in bed ^[6]. In de conditie met slaapbeperking waren de glucosetolerantie en thyrotropineconcentraties lager, was het avondcortisol hoger en was de activiteit van het sympathische zenuwstelsel toegenomen. De auteurs omschreven deze metabole en endocriene effecten als vergelijkbaar met veranderingen bij normale veroudering.

In een gerandomiseerd cross-overonderzoek bij 12 gezonde mannen met een gemiddelde leeftijd van 22 jaar werden twee dagen van slaapbeperking vergeleken met twee dagen van verlengde slaap onder gecontroleerde calorie-inname en fysieke activiteit ^[7]. Slaapbeperking hing samen met 18 procent minder leptine, 28 procent meer ghreline, 24 procent meer honger en 23 procent meer eetlust, vooral voor calorierijk voedsel met een hoog koolhydraatgehalte. Als beperkingen noemden de auteurs dat slechts 12 jonge mannen deelnamen en dat het energieverbruik niet werd gemeten.

De hierboven beschreven onderzoeken naar de PVT, slaaprestrictie en herhaalde onthouding werden uitgevoerd onder gecontroleerde laboratoriumomstandigheden bij gezonde volwassenen, en de twee metabole studies bij groepen van 11 en 12 jonge mannen. Hun cijfers beschrijven die steekproeven onder die specifieke omstandigheden en gelden als onderzoeksresultaten, niet als voorspellingen voor een individuele lezer. Dit artikel beschrijft wat experimenten naar slaaptekort hebben gemeten. Het is geen symptoomchecker, stelt geen diagnoses, en wie zich zorgen maakt over de eigen slaap of het functioneren overdag kan contact opnemen met de huisarts.