Bifasisch slapen en de historische theorie van twee slaapfasen

Bifasisch slapen verwijst naar een patroon waarbij iemand de dagelijkse rusttijd in twee afzonderlijke blokken verdeelt. Op het internet wordt dit vaak gekoppeld aan verhalen over pre-industriële gewoonten, waarbij men stelt dat mensen vroeger standaard in twee delen sliepen. De werkelijkheid uit wetenschappelijke en historische bronnen laat echter een gevarieerder beeld zien.

De betekenis van bifasische en polyfasische schema's

Een overzichtsartikel uit 2025 gebruikt de term bifasisch slapen voor slaap die is verdeeld over twee perioden binnen de cyclus van 24 uur, en monofasische slaap voor een enkele ononderbroken nachtelijke periode, waarbij het een hypothese en kader opstelt om nieuw onderzoek naar bifasische schema's te stimuleren.^[8] Dit verschilt van patronen met nog meer onderbrekingen. Een rapport van een consensuspanel uit 2021 definieerde polyfasische slaap als het verspreiden van meerdere korte slaapperioden over de dag van 24 uur in plaats van een grote slaapperiode en eventueel een korte dut, waarbij het opmerkte dat de prevalentie van polyfasische slaap onbekend is.^[1] Historici gebruiken daarnaast de term gesegmenteerde slaap wanneer een nachtelijke rustperiode op natuurlijke wijze wordt onderbroken door een periode van waakzaamheid.

Het historische debat over de eerste en tweede slaap

Historicus A. Roger Ekirch beschreef in een brief uit 2016 dat gesegmenteerde slaap met een eerste en tweede slaap in pre-industrieel Europa het hele jaar gebruikelijk was en ontwaken rond middernacht als natuurlijk werd beschouwd, waarbij langer zomerlicht het begin van de slaap en het opstaan hooguit een uur vertraagde.^[3] In dezelfde brief verwees Ekirch naar vermeldingen buiten Europa zoals bij de Tiv in Nigeria die termen voor een eerste en tweede slaap kenden, waarbij hij de aaneengesloten nacht toeschreef aan kunstlicht en industriële veranderingen zonder te stellen dat gesegmenteerde slaap overal buiten het Westen overheerste.^[3]

CIBDOL · Het historische debat over de eerste en tweede slaap

Niet alle historici trekken dezelfde conclusie. Een artikel uit 2023 in een tijdschrift voor medische geschiedenis heroverwoog de bronnen rond gesegmenteerde slaap en vroeg zich af of vroegmoderne patronen ook zonder segmentatie konden bestaan, waarbij werd opgemerkt dat mediaberichten het patroon als gezonder of natuurlijker neerzetten en dat elk historisch model onzeker blijft.^[7]

Observaties uit veldonderzoek en laboratoriumstudies

Onderzoek naar gemeenschappen zonder toegang tot elektriciteit toont gemengde resultaten. Een onderzoek uit 2015 naar slaap in drie pre-industriële samenlevingen vond slaapperioden van gemiddeld 6,9 tot 8,5 uur en slaapduur van 5,7 tot 7,1 uur zonder langdurige onderbrekingen, waarbij overdag op minder dan 7 procent van de winterdagen en minder dan 22 procent van de zomerdagen werd geslapen.^[4]

Daarentegen gaf een andere leefomgeving een ander beeld. Een studie uit 2017 in een agrarische gemeenschap zonder elektriciteit op Madagaskar volgde 21 deelnemers over in totaal 292 dagen en stelde 6,5 uur nachtrust vast met dutjes op 89 procent van de dagen en een activiteitspiek na middernacht op 49 procent van de nachten, wat de auteurs beschreven als consistent met gesegmenteerde slaap.^[5]

In een experimentele context kan de lichtduur invloed uitoefenen op het ritme. In een experiment uit 1992 splitste de slaap van deelnemers zich bij een verkorting van de dagelijkse lichtperiode van 16 naar 10 uur meestal op in twee blokken met een waakperiode van 1 tot 3 uur ertussen, waarbij ook de duur van de melatoninesecretie toenam.^[6]

Uitkomsten van moderne polyfasische experimenten

Hedendaagse schema's die de totale slaaptijd sterk inperken zijn eveneens onderzocht. Voor dat rapport screende het panel 40.672 publicaties, beoordeelde het er 2.023 volledig en behield het 22 relevante artikelen zonder dutjes of siësta's, waarbij het geen bewijs vond voor voordelen van polyfasische schema's en concludeerde dat deze schema's samenhangen met nadelige uitkomsten voor lichamelijke gezondheid, mentale gezondheid en prestaties.^[1]

Extreme reducties bleken in experimenten moeilijk vol te houden. In een prospectieve studie kregen tien jonge gezonde vrijwilligers elke 4 uur een gelegenheid voor een dutje van 20 minuten, wat neerkomt op zes perioden per etmaal en ongeveer 2 uur slaap per dag, waarbij op een na alle deelnemers binnen de eerste maand stopten en de overgebleven deelnemer het vijf van de acht weken volhield.^[2] De hormoonresultaten van die studie zijn afkomstig van de enige deelnemer die het schema volhield, bij wie cortisol en melatonine onveranderd leken maar de groeihormoonafgifte met meer dan 95 procent daalde vergeleken met zijn eigen monofasische metingen zonder statistische toetsing, terwijl de auteurs opmerkten dat niemand van de gemotiveerde vrijwilligers de acht weken kon verdragen.^[2]

Conclusies over gesegmenteerde rust

De beschikbare wetenschappelijke literatuur toont dat noch een aaneengesloten nacht, noch een verdeeld schema als universele norm kan worden aangemerkt voor alle culturen en omstandigheden. Veldstudies laten zien dat slaappatronen variëren naargelang de seizoenen en leefomstandigheden. Dit artikel beschrijft de historische gegevens en wat de geciteerde onderzoeken hebben gemeten; het beveelt geen enkel slaapschema aan.