Rem slaap, wat er in hersenen en lichaam gebeurt

De term rem slaap verwijst naar de fase waarin de ogen onder gesloten oogleden snelle bewegingen maken, het brein een hoge stofwisseling vertoont en de willekeurige skeletspieren hun tonus nagenoeg volledig verliezen. De remslaap werd in 1953 geïdentificeerd toen Eugene Aserinsky en Nathaniel Kleitman regelmatig terugkerende perioden van oogbeweging tijdens de slaap beschreven, samen met de andere veranderingen die daarmee gepaard gaan. ^[1] Die observatie legde het fundament voor de hedendaagse slaapgeneeskunde en polysomnografie.

Het aandeel van remslaap door de jaren heen

Bij volwassenen neemt de remslaap ongeveer een vijfde van de nachtrust in en dat aandeel is niet gelijkmatig verdeeld over de levensloop: een meta-analyse van 65 onderzoeken bij 3.577 mensen van 5 tot 102 jaar bracht het percentage remslaap over het leven in kaart en stelde vast dat dit bij volwassenen afneemt met de leeftijd, parallel aan dalingen in totale slaaptijd, slaapefficiëntie en trage-golf-slaap. ^[2]

Die achteruitgang verloopt niet gelijk voor beide vormen van slaap: bij 149 gezonde mannen tussen de 16 en 83 jaar daalde de diepe trage-golf-slaap fors tussen vroege volwassenheid en middelbare leeftijd, terwijl de remslaap over diezelfde periode niet significant veranderde, waardoor beide slaapvormen een opvallend andere chronologie volgen. ^[3] Het idee dat remslaap direct na de vroege volwassenheid drastisch ineenstort, klopt dan ook niet met de meetgegevens.

De fysiologie van spierverslapping

Het kenmerkende verschijnsel naast de oogbewegingen is dat de tonus in de houdingsspieren wordt onderdrukt, waardoor het lichaam stilligt terwijl het brein zeer actief is, waarbij een proef bij ratten aantoonde dat het blokkeren van de twee remmende neurotransmitters die hier decennialang voor verantwoordelijk werden gehouden het spierspanningsverlies niet ophief, zodat een ander mechanisme aan het werk moet zijn. ^[4] De aanname dat enkel glycinerge en GABA-erge remming op somatische motoneuronen de atonie veroorzaakt, bleek experimenteel niet toereikend.

CIBDOL · De fysiologie van spierverslapping

Geheugen en thetaritmes

Remslaap is herhaaldelijk gekoppeld aan geheugenprocessen, waarbij het sterkste causale bewijs preklinisch is: bij muizen leidde het uitschakelen van de neuronen die het thetaritme tijdens de remslaap opwekken, en uitsluitend tijdens die fase, tot een verslechterd contextgeheugen terwijl de slaap van de dieren verder onaangetast bleef. ^[5]

De twee slaaptoestanden lijken verschillende taken te vervullen, want een literatuuroverzicht beschrijft trage-golf-slaap en remslaap als ondersteunend voor verschillende vormen van geheugenconsolidatie, gecoördineerd door uiteenlopende oscillatiepatronen en wisselende niveaus van neuromodulatoren. ^[6] Waar diepe non-remslaap vaker gekoppeld wordt aan declaratief geheugen, wijzen dierstudies bij remslaap vooral op emotionele en contextuele verankering.

Onbeantwoorde vragen over het evolutionaire doel

Waarom remslaap precies bestaat blijft een open vraag, want een overzicht over zoogdierslaap zet concurrerende theorieën naast elkaar, waaronder periodieke hersenactivatie, lokaal herstel en een rol bij emotieregulatie, zonder tussen die hypothesen een definitieve keuze te maken. ^[7] Er is tot op heden geen enkele theorie die alle waarnemingen bij zoogdieren sluitend overkoepelt.

Metingen en de betrouwbaarheid van slaapstadia

Remslaap is tevens het slaapstadium waarover getrainde beoordelaars het het meest eens zijn: binnen een betrouwbaarheidsprogramma waarin ruim 2.500 scorers 1.800 tijdvakken beoordeelden en gezamenlijk meer dan 3,2 miljoen beslissingen namen, bedroeg de algehele overeenstemming over het slaapstadium 82,6 procent, met de hoogste score voor rem. ^[8]

Dergelijke gegevens worden uitsluitend verkregen met polysomnografie, waarbij elektro-encefalografie, elektro-oculografie en elektromyografie gelijktijdig worden geregistreerd. Een draagbare slaaptracker of smartwatch registreert deze signalen niet rechtstreeks, maar baseert zijn schatting op beweging en hartslagvariabiliteit. Dit artikel biedt geen methoden om de hoeveelheid remslaap te verhogen, maar beschrijft de stand van het fysiologische onderzoek.