Hoe lang duurt een slaapcyclus volgens metingen

Wie zich afvraagt hoe lang duurt een slaapcyclus, hoort vaak het getal van anderhalf uur. De vaak geciteerde beschrijving van een nachtrust, die een publicatie uit 2025 aanhaalt als de bekende kennis over klassieke slaapcycli, telt 4 tot 6 cycli van elk ongeveer 90 minuten, waarbij het artikel verwijst naar Feinberg en Floyd (1979) en Le Bon (2020). ^[2] Een slaapcyclus in de klassieke zin is een periode van non-REM-slaap gevolgd door een periode van REM-slaap, waarbij het begin en het einde worden bepaald op basis van het hypnogram, het fasenoverzicht van een nachtelijke registratie. ^[2] In werkelijke laboratoriummetingen is die duur echter geen vaste constante, maar een gemiddelde met een aanzienlijke variatie.

Wat metingen in het slaaplaboratorium aantonen

Grootschalige polysomnografische onderzoeken laten zien dat de werkelijke duur van cycli behoorlijk uiteenloopt. In een retrospectieve analyse van 369 deelnemers uit laboratoriumstudies in Bazel tussen 1994 en 2020 werden 6.064 cycli via polysomnografie geregistreerd, waarbij de mediane cyclus 96 minuten duurde en de duur bij gezonde deelnemers met 8 uur slaapgelegenheid op hun gebruikelijke bedtijd sterk varieerde van persoon tot persoon. ^[1]

Binnen diezelfde dataset waren het aantal en de duur van de cycli niet normaal verdeeld waardoor één enkel gemiddelde de spreiding niet goed beschrijft, en later in de nacht werd de verdeling van non-REM-slaap smaller en die van REM-slaap breder. ^[1] Deze bevinding werd bevestigd in ander onderzoek naar klassieke cycli. Over vijf datasets met in totaal 205 gezonde volwassenen duurden 961 klassieke cycli gemiddeld 90 minuten met een standaarddeviatie van 25 minuten, hadden deelnemers gemiddeld 4,7 cycli per nacht met een standaarddeviatie van 0,9 en waren de cyclusduren evenmin normaal verdeeld. ^[2]

Verschillen in cyclusduur gedurende de nacht

Niet elke cyclus binnen dezelfde nacht neemt evenveel tijd in beslag. De eerste cyclus van de nacht was in de laboratoriumdataset van 369 deelnemers consequent korter dan de daaropvolgende cycli, terwijl in een afzonderlijke analyse uit 2025 bij 205 gezonde volwassenen de cyclusduur door de nacht heen eerst toenam en daarna weer afnam in de vorm van een omgekeerde U. ^[1][2]

CIBDOL · Verschillen in cyclusduur gedurende de nacht

Daarnaast verloopt de opbouw van een vroege cyclus niet altijd volgens het boekje. Bij 47 van de 205 gezonde volwassenen, oftewel 23 procent, bevatte de eerste cyclus helemaal geen REM-slaap, wat de auteurs een overgeslagen cyclus noemen. ^[2] Ook de gehanteerde analysemethode speelt een rol bij de uitkomst. Wanneer cycli werden gedefinieerd op basis van de aperiodieke, zogeheten fractale component van het EEG, duurden ze gemiddeld 89 minuten met een standaarddeviatie van 34 minuten, waarbij 81 procent kon worden gekoppeld aan een klassieke cyclus en bij 54 procent van de deelnemers alle fractale cycli ongeveer samenvielen met klassieke, waardoor twee aannemelijke definities niet altijd dezelfde cycli tellen. ^[2]

Invloed van leeftijd, geslacht en slaapdruk

De fysiologische toestand van de slaper oefent meetbare invloed uit op de afzonderlijke fasen binnen een cyclus. In de dataset uit Bazel beïnvloedden leeftijd en geslacht de lengte van de cyclusonderdelen: oudere deelnemers hadden langere non-REM- en kortere REM-perioden, vooral tegen het einde van de nacht, vrouwen hadden langere non-REM-perioden, na slaapdeprivatie bevatte de eerste cyclus langere non-REM-slaap en bij een lage slaapdruk na meerdere dutjes waren de REM-perioden juist langer. ^[1]

Tegelijkertijd bleken gematigde omgevingsfactoren weinig directe invloed te hebben op de cycluslengte. In die laboratoriumonderzoeken hadden matige blootstelling aan licht voorafgaand aan het slapen en geluid tijdens de nacht geen significant effect op de cyclusduur, waaruit de auteurs concluderen dat cycli endogene ritmes zijn die worden gemoduleerd door leeftijd, geslacht en slaapdruk maar bij gezonde goede slapers niet direct reageren op matige omgevingsprikkels, een bevinding die beperkt is tot matige niveaus, laboratoriumomstandigheden en die specifieke populatie. ^[1]

Slaapcalculators en metingen via consumentenapparatuur

Veel online rekentools tellen terug in vaste blokken van 90 minuten om een geschikt ontwaakmoment te berekenen. Een dergelijke rekenhulp hanteert één rond gemiddelde voor elke cyclus van elke nacht. Omdat de eerste cyclus korter is, de spreiding aanzienlijk is en het aantal cycli per persoon verschilt, vormt de uitkomst van zo'n hulpmiddel hoogstens een benadering. Dit ontwaken aan het einde van een cyclus hangt samen met hoe alert iemand ontwaakt. Een overzichtsartikel over slaapinertie, de overgangstoestand van verminderde alertheid en lagere prestaties direct na het ontwaken, meldt dat abrupt ontwaken uit trage-golf-slaap meer slaapinertie oplevert dan ontwaken uit stadium 1 of 2, met REM-slaap daartussenin, en dat dit bij afwezigheid van ernstige slaapdeprivatie zelden langer dan 30 minuten duurt, hoewel afzonderlijke onderzoeken een duur van 1 minuut tot 4 uur rapporteren. ^[3]

Draagbare apparaten en smartphone-apps kunnen het verloop van een cyclus vaak niet betrouwbaar reconstrueren. Toen een smartphone-slaapapp werd gebruikt door 20 vrijwilligers tijdens laboratorium-polysomnografie, was de overeenstemming per tijdvak met de meting 45,9 procent doordat de app de stadia gebrekkig van elkaar onderscheidde, hoewel slaap en waak met 85,9 procent nauwkeurigheid werden onderscheiden, waardoor de auteurs concluderen dat de stadiëring door de app slecht correleerde met polysomnografie. ^[4] De hier beschreven gegevens geven uitsluitend gemiddelden en spreidingen uit wetenschappelijke onderzoeken weer, zonder een streeftijd of ideaal aantal cycli voor te schrijven. Wie kampt met aanhoudende slaapproblemen, doet er goed aan contact op te nemen met de eigen huisarts.